Fort Lyck

F O R T  L Y C K

lyck1Jedną z wielu atrakcji turystycznych naszych okolic, jest Jezioro Śniardwy z dwoma wysepkami. Wyspa Czarci Ostrów i Wyspa Pajęcza, położone są w południowo - zachodniej części tego rozległego jeziora.

Wyspa Czarci Ostrów była wykorzystywana przez człowieka już od wczesnego średniowiecza. Pruscy Galindowie umieścili na niej jedno ze swoich głównych miejsc pogańskiego kultu. Znajdowały się tu także liczne cmentarzyska, o czym świadczy wiele urn ciałopalnych wydobytych przez archeologów. Niestety, wszelkie zewnętrzne ślady bytności Galindów zostały już całkowicie zatarte. Opustoszałą Galindię przyznano w 1254 roku książętom mazowieckim, którzy wkrótce dobrowolnie zrzekli się jej. Po opanowaniu tego terenu przez Zakon Krzyżacki (1277 r. - klęska Jaćwingów na Krwawym Polu pod Wężewem) skraj ogromnej Puszczy Galindzkiej kontrolowano z zamku w Piszu (1344 r.) i strażnicy w Okartowie (po 1340 r.).

Czarcia Wyspa znajdowała się w strategicznym punkcie, z którego można było kontrolować dawny szlak wodny z Mazowsza (rzeka Pisa), a dalej poprzez Wielkie Jeziora Mazurskie, Węgorapę, Pregołę do Bałtyku. Już w 1744 roku, polski arianin w służbie pruskiej, J. W. Suchodolec uczestniczył w wykonaniu projektu technicznego połączenia kanałami głównych jezior i rzek mazurskich. Zrealizowano go w latach 1764/65. Było to rozwinięcie wcześniejszych planów jego poprzednika J. Naronowicza-Narońskiego, kartografa i znakomitego znawcy ówczesnej inżynierii wojskowej. Wśród jego projektów znajdujemy także nowoczesne zamki bastejowe i bastionowe, lokowane dość często na wyspach. Jest więc prawdopodobne, że projektując drogę wodną Bałtyk - Mazowsze Naroński uwzględniał w swoich planach potrzebę wybudowania wśród mazurskich jezior nowoczesnej fortecy.

lyck2

Plan Fort Lyck wg S. Schmidta
 

lyck3

Rekonstrukcja wyglądu twierdzy
wykonana przez architekta
Piotra Olszaka z Pisza.
 
lyck4
Widok na południowo-wschodnią
część twierdzy
od strony pralni i piekarni.

Zamierzenie to po wielu latach postanowił urzeczywistnić król Prus - Fryderyk II Hohenzollern, znany powszechnie jako Fryderyk Wieki. Miało to miejsce po I rozbiorze Polski, gdy wybuchła tzw. „Wojna o cła", w następstwie praktycznego zablokowania przez Prusy wszelkich szlaków handlowych, wiodących z Rzeczpospolitej na Bałtyk. Obawiając się jakiejś polsko - rosyjskiej kontrakcji, Fryderyk zlecił wznieść na szlakach wodnych nowe fortyfikacje. Doświadczenia „Wojny siedmioletniej” wykazały m. in. jak ważne jest zabezpieczenie środków logistycznych dla własnej armii i jednoczesne odcięcie od nich wroga.
Najważniejszym zadaniem była oczywiście budowa twierdzy nad Wisłą w Grudziądzu (1776-90). Pomocnicze zadanie wyznaczono założeniu „ufortyfikowanego, wojskowego magazynu żywnościowego" we wschodniej części Prus. Nazwano ją Fortem Ełk (niem. Fort Lyck) i ulokowano na wyspie Czarci Ostrów. Budowę nowych umocnień rozpoczęto w 1784 roku, a ukończono wg różnych źródeł w 1786 lub 1788 roku. Zadecydowano także jednocześnie o likwidacji starszych, bastionowych fortyfikacji Pisza (1787 r.).
Znane są dwa historyczne plany twierdzy. Wykazują minimalne różnice, co świadczyć może o tym, że jeden z nich jest tyko projektem. Możliwe, że jest to egzemplarz, będący w posiadaniu muzeum w Norymberdze - datowany na 1750 rok. Natomiast drugi, nieco uproszczony plan podpisany przez S. Schmidta, posiada realistyczne opisy zawartości spichlerzy oraz wymiarowanie wykonane w terenie. Został więc prawdopodobnie sporządzony już wśród rzeczywistych budowli na wyspie. Fortyfikacje wykazują ścisłe dostosowanie projektu do ograniczonej powierzchni i konfiguracji terenu. Składało się na nie sześć szańców ziemnych, ulokowanych na większych cyplach wyspy. Dwa szańce usytuowano na niskich południowo-wschodnich zboczach Czarciej Góry. Wobec największego zagrożenia lądowaniem przeciwnika w tym miejscu, otrzymała one narys przypominający zamknięte pentagonalne bastiony z ubezpieczonymi wjazdami. Na brzegu północnym rozbudowano najwyżej położony szaniec dla artylerii, z remizą dla dział i laboratorium prochowym. Umocnienia szańcowe połączono drewnianą palisadą, ciągnącą się wokół wyspy i dodatkowo rozgradzającą wnętrze fortyfikacji na dwie części. W pobliżu cypla północnego wybudowano na niskim brzegu magazyn-prochownię, wykonano do niego podjazd i otoczono teren oddzielną palisadą. Wewnątrz twierdzy wybudowano koszary dla piechoty i artylerzystów, oraz nieco mniejszy budynek dla oficerów i warty. W dwóch północno-wschodnich szańcach wykopano studnie - odprowadzenia wody deszczowej i roztopowej. Z urządzeń socjalnych na wyspie znajdowała się także pralnia oraz toaleta Założono nawet ogród warzywny, służący zapewne aprowizacji załogi.
Choć może wydawać się to dziwne, to najważniejszym zadaniem załogi i umocnień twierdzy była ochrona piekarni oraz dwóch dużych spichlerzy. Budynki te miały konstrukcję szachulcową (tzw. pruski mur) opartą o belki drewniane grubości 30 cm i z wypełnieniem ceglanym. Posiadały dwie kondygnacje, dwuspadowy dach i obszerne poddasze, a w wydzielonych szybach znajdowały się windy transportowe i zewnętrzne wyciągi o napędzie ręcznym. Według źródeł magazyny te mogły pomieścić „12000 korców mąki i 1822 beczki sucharów". Dla dostaw zaopatrzenia w południowo-zachodniej części wyspy zbudowano mały port z dwoma pomostami przeładunkowymi. Na jego wysokości wykonano w palisadzie wzmocnioną podwójną bramę główną.
Twierdza nigdy nie uczestniczyła w bezpośrednich działaniach wojennych. Południowo-wschodnie obszary Prus byty wówczas tyko raz zaatakowane w rejonie Jeży przez polskie oddziały podczas Insurekcji Kościuszkowskiej jesienią 1794 r. Po śmierci wojowniczego Fryderyka Wielkiego (1786 r.) władzę w Prusach przejął jego bratanek Fryderyk Wilhelm II „Dokończył dzieła" rozbiorów Rzeczpospolitej, w wyniku czego państwo Hohenzollernów rozciągnęło się aż po Niemen i Bug. Umocnienia straciły więc na znaczeniu i jako założenie obronne skasowano je już w 1796 roku. Wyspę odsprzedano prywatnemu właścicielowi, prawdopodobnie jednak budowle wojskowe zachowano. Być może należałoby jednak przyjąć inną datę likwidacji Fortu Lyck. Świadczy o tym wzmianka z 1831 roku o „załodze" twierdzy, złożonej wówczas z „podoficera i 3 inwalidów" oraz fakt rozebrania i przeniesienia szachulcowych konstrukcji magazynów zbożowych do Giżycka (Twierdza Boyen) dopiero ok. 1860 r.
Na Czarciej Wyspie pozostały dziś tyko ślady kamiennych fundamentów, obwałowań i szańców.

 Plan Fort Lyck z Germanisches National Museum w Norymberdze, nr kat. HB 5241 datowany na 1750 r.

1. Spichlerze 2. Piekarnia 3. Koszary żołnierskie 4. koszary oficerskie i wartownia 5. Prochownia 6. Laboratorium prochowe 7. Remiza artyleryjska 8. Pralnia 9. Toaleta 10. Palisada 11. Port od strony Niedźwiedziego Rogu    1. Spichlerze
   2. Piekarnia
   3. Koszary żołnierskie
   4. koszary oficerskie i wartownia
   5. Prochownia
   6. Laboratorium prochowe
   7. Remiza artyleryjska
   8. Pralnia
   9. Toaleta
 10. Palisada
 11. Port od strony Niedźwiedziego Rogu
Copyright © Remes
Design by : rygielpisz.eu.