Pomnik w Turowie

Plan turowa przed 1945 r.W roku 1929 przypadła 500 rocznica lokacji wsi. Z okazji tego okrągłego jubileuszu zaplanowano uroczystości, w których uczestniczyć mieli m.in. Naczelnik Okręgu Urzędowego z Jeży, Naczelnik Powiatu z Pisza, Prezydent Rejencji z Olsztyna, a nawet Przewodniczący Parlamentu z Królewca. Korzystając z faktu obecności tak wielu ważnych osób dnia 9 czerwca 1929 roku dokonano odsłonięcia pomnika poświęconego pamięci mieszkańców wsi poległych w czasie I wojny światowej w latach 1914 – 1918. Budowniczym obelisku był mieszkaniec Turowa, mistrz murarski Soika (Soyka)1.

 

 
 
Uroczystości 9 czerwca 1929
feta1929a
Fragment przedwojennej pocztówki Turowa

Na miejsce usytuowania pomnika wybrano plac w południowej części wsi przy skrzyżowaniu głównej drogi prowadzącej przez wieś z drogą zwaną „Kirchenstieg” (kościelna ścieżka), którą wówczas mieszkańcy podążali na nabożeństwa do jeżewskiego kościoła. Pomnik zbudowano na schodkowanej stopie, w formie słupa o wysokości 4 metrów, na podstawie kwadratu o boku 1.5 metra, całość wykonano z łupnia kamienia polnego. Z góry pomnik zwieńczono betonową koroną, a w dolnej części obelisku na jego czterech ścianach umieszczono betonowe tablice w kształcie tarcz.

Na głównej ścianie2 tablica zawierała symbol krzyża żelaznego i napis:

„HELDENGEDENKEN

GEMEINDE TURAUEN”

(pamięci poległych z gminy Turowo), dwie z tablic wykonano w formie symbolu organizacji „Heimatdienst”, którym była tarcza z krzyżem -  jedną opisano: "11.7.1920 Dies land bleibt deutsch" (najpopularniejsza tablica występująca na pomnikach plebiscytowych), drugą: " Für Deutschland 250, für Polen keine". Na czwartej z tablic umieszczono zaś nazwiska mieszkańców Turowa poległych w I wojnie światowej:

Tablica odnaleziona w 2006 roku.„DEN TOD FÜRS VATERLAND

STARBEN IM WELTKRIEGE
Leopold Romey,
Ludwig Jedamzik,
Friedrich Konopatzki,
Adolf Gutowski,
Julius Skok, Otto Skok,
Karl Gutowski,
Georg Wollschläger,
August Sobotka,
Julius Rudnik,
(imię nieczytelne) Ursinus,
Leopold Slomka,
Leopold Szesny,
Gustaw Szesny,
Otto Gesk”3.

 

Z czasem pomnik ogrodzono, a plac wokół stał się miejscem reprezentacyjnym, na którym odbywały się wszelkie uroczystości związane z życiem wsi.

Po 1945 roku, w myśl zacierania niemieckiej przeszłości tych ziem, pomnik zdewastowano4 – oberwano tablice, zburzono górę pomnika, rozebrano otaczający go płot. Nie udało się zniszczyć podstawy pomnika – solidność wykonania i wewnętrzne zbrojenie uniemożliwiły całkowite zniszczenie obelisku. Według relacji starszych mieszkańców nie powiodła się próba rozciągnięcia pozostałości obelisku przy pomocy ciągnika – nie było we wsi liny która podołałaby zadaniu.

Miejsce zarosło krzakami skrywając pozostałości przed postronnymi osobami.

Otoczenie pomnika w lipcu 2006 r.

Pozostałości pomnika w lipcu 2006 r.

Widoczne prace porządkowe, 1 październik 2006

 

 

 

 

 

 

W roku 2006 pani Grażyna Kowalczyk pełniąc funkcję sołtysa wsi Turowo zainteresowała się ruinami. Z jej inicjatywy wycięto krzaki i uprzątnięto gruzowisko. Podczas prac porządkowych odnaleziono w pobliżu pomnika jego koronę i wszystkie cztery tablice. Również na wniosek pani sołtys w roku 2009 Urząd Gminy w Piszu podjął działania mające na celu odbudowę pomnika. Rekonstrukcję obelisku wykonała firma Kamieniarstwo Budowlane Waldemar Sawicki z Pisza. Zbiegiem okoliczności w 80. rocznicę budowy pomnik został odbudowany, a miejsce wokół pomnika uprzątnięte i częściowo zagospodarowane. W planach jest wykonanie nasadzeń krzewów w pobliżu obelisku i przywrócenie funkcji placu jako miejsca reprezentacyjnego wsi.

Stan pomnika po pracach renowacyjnych (fot. M. Raczyński, listopad 2009)Stan pomnika po pracach renowacyjnych (fot. M. Raczyński, listopad 2009)

 

 

 

 

 

 

 

 

  Stan pomnika po pracach renowacyjnych (styczeń 2010)Stan pomnika po pracach renowacyjnych (styczeń 2010)

1 Zapis nazwiska na podstawie „Johannisburger Heimatbrief” 1987, str.68; w nawiasie wg spisu mieszkańców z 1939 roku zawartego w G. Wydra, „Die 166 Dörfer des ostpreussischen Kreises Johannisburg”, Hamburg 1997, str. 176.

2 Głównej, przyjmując późniejsze usytuowanie furty ogrodzenia pomnika.

3 Imiona i nazwiska odtworzono na podstawie odczytu pozostałości na tablicy, częściowego spisu zawartego w zeszycie „Znad Pisy”, nienumerowany (1990 r.), str. 9 oraz spisu mieszkańców z 1939 roku zawartego w G. Wydra, „Die 166 Dörfer des ostpreussischen Kreises Johannisburg”, Hamburg 1997, str. 176.

4 Nie jest dokładnie znany okres, w którym dokonano dewastacji.

Copyright © Remes
Design by : rygielpisz.eu.