Zmiany terytorialne Powiatu Piskiego po 1945 roku

mapa1Opracowanie niniejsze ma na celu ukazanie zmian obszaru Powiatu Piskiego w odniesieniu do jego granic zewnętrznych.  W podziale wewnętrznym powiatu następowały również znaczne zmiany związane z reformami administracyjnymi ale zagadnienie to wymaga odrębnego opracowania, tutaj zmiany te ujęto jako tło ogólnych przeobrażeń terytorium Powiatu Piskiego.

Powiat piski jako jednostka administracyjna utworzony został 1 września 1818 roku w wyniku pruskiej reformy administracyjnej poprzez wydzielenie jego obszaru z powiatu oleckiego.

Przed zmianą granic państwowych, będącą wynikiem zakończenia II wojny światowej, powiat piski należał administracyjnie do rejencji olsztyńskiej prowincji Prusy Wschodnie Rzeszy Niemieckiej. W skład powiatu wchodziło 168 gmin ziemskich i 4 okręgi wyłączone z gruntów gminnych będące w zarządzie rządowym, powierzchnia powiatu wynosiła 1684 km 2.

 

Granice przed 1945 rokiem

Granica południowa.

Najstarsza granica powiatu piskiego, ustalona w 1343 roku i zatwierdzona w 1422 pomiędzy Zakonem Krzyżackim i Polską, do roku 1945 granica państwowa, później i obecnie w dalszym ciągu granica wojewódzka i powiatowa.

Granica zachodnia.

Ustalona w 1387 roku, oddzielała komturie Bałgi i Elbląga, w okresie późniejszym starostwa Rynu, Pisza i Szestna, rejencje królewiecką i gąbińską. Po reformie administracyjnej w 1818 roku   zmieniono jej przebieg powiększając obszar powiatu piskiego o grunty wsi Koczek i część Lasu Krutyńskiego.

Granica północna

Ustalona w 1818 roku w wyniku reformy administracyjnej, po przyłączeniu do powiatu piskiego obszarów parafii orzyskiej i okartowskiej ze starostwa ryńskiego, oddzielała powiat piski i giżycki.

Granica wschodnia.

Wraz z rozpoczęciem przez Zakon Krzyżacki ok. roku 1430 akcji osiedleńczej na wschodnich rubieżach Państwa Zakonnego rozgraniczono obszary prokuratorii piskiej z ełcką. Granicę ustalono na wododziale rzek Ełk i Pisy. Uwzględniona w reformie z 1818 roku, pozostała granicą między powiatami piskim i ełckim.

  

Zmiany granic po 1945 roku.

Jeszcze przed zakończeniem działań wojennych, już w roku 1944, PKWN porozumiał się ze stroną rosyjską w sprawie rozdzielenia Prus Wschodnich. W granicach Polski miała się znaleźć część południowa wyznaczona linią: od radzieckiej granicy (z 1939 roku), na północ od miejscowości Wiżajny, dalej na północ od Gołdapi w kierunku Nordenburga, Pruskiej Iławy, na północ od Braniewa  do morza Bałtyckiego. Resorty PKWN rozpoczęły prace przygotowawcze do przejęcia wyzwalanych obszarów. W memoriale przedłożonym PKWN działacze Związku Mazurów odnośnie obszaru i ustroju postulowali o utworzenie województwa mazurskiego z siedzibą w Olsztynie obejmującego 23 powiaty w tym powiat piski. Państwowy Komitet Obrony ZSRR uchwałą wydaną 20 lutego 1945 potwierdził ustalenia tajnego porozumienia polsko-radzieckiego z lipca 1944 roku odnośnie podziału Prus Wschodnich. W trakcie trwających działań wojennych w Prusach Wschodnich, Naczelne Dowództwo Armii Radzieckiej do zarządu zajmowanymi obszarami powołało komendantury wojenne, których struktura pokrywała się z niemieckim podziałem na powiaty. Wraz z postępem działań wojennych obowiązki radzieckich komendatur wojennych przejmowały organy administracji polskiej.

14 marca 1945 roku Rada Ministrów uchwaliła tymczasowy podział ziem zachodnich i północnych ustalając dla Prus Wschodnich Okręg IV. W dniu 5 maja 1945 roku Pełnomocnik Rządu na Okręg Mazurski w tymczasowym statucie organizacyjnym dla starostw powiatowych zawarł stwierdzenie, że granice powiatów pokrywają się obszarowo z zasięgiem działania byłej administracji pruskiej na tym szczeblu, a zmiany granic powiatów są dokonywane poprzez okręgowego pełnomocnika rządu. Na mocy dekretu rządowego z 27 listopada 1945 roku  utworzono, na okres przejściowy Ministerstwo Ziem Odzyskanych, i ustalono dokonanie w drodze rozporządzeń tymczasowego podziału ziem odzyskanych na województwa i powiaty.

14 kwietnia 1946 roku Ministerstwo Administracji Publicznej na posiedzeniu Biura Prezydialnego KRN przedstawiło projekt podziału Ziem Odzyskanych zakładający m.in. o nietworzeniu nowych województw, z zachowaniem ich stanu istniejącego i wprowadzenie korekty granic województw w nieznacznym zakresie. Dopiero 28 czerwca 1946 roku weszło w życie rozporządzenie RM z 29 maja 1946 roku tworzące tymczasowo na obszarze Ziem Odzyskanych województwa wraz z przyporządkowanymi im powiatami ( na mocy tego rozporządzenia powiat piski pozostał w województwie olsztyńskim). W drodze rozporządzeń i zarządzeń zaczęto ustalać polskie odpowiedniki niemieckich nazw miejscowości, trwała akcja osiedleńczo-przesiedleńcza na Ziemiach Odzyskanych.

Wraz z wymianą rdzennej ludności zamieszkującej obszar powiatu na ludność napływową i repatriantów nastąpiło rozluźnienie zależności więzi terytorialnej z historyczną. Nowe reformy podziałów administracyjnych  miały na celu stworzenie korzystniejszych warunków dla rozwoju społeczno-gospodarczego szczególnie poprzez poprawę komunikacji pomiędzy wsiami, a ośrodkami administracyjnymi. Miejscowości położone peryferyjnie względem siedzib powiatów włączano do sąsiednich gmin i powiatów nie zważając na ich historyczny związek z obszarem z którego były wyłączane. Kolejne reformy dążyły do wypracowania najlepszego systemu sprawowania władzy i realizacji zadań administracyjnych. I tak, mając powyższe na uwadze (w odniesieniu dla powiatu piskiego):

- wraz z przejęciem zwierzchnictwa nad powiatem przez organy administracji polskiej w 1945 roku rozpoczęto opracowywać podział jego obszaru na mniejsze jednostki administracyjne jakimi były gminy, a te z kolei na gromady (jako organy pomocnicze gmin, odpowiadające wtedy z funkcji późniejszym sołectwom).

- w roku 1954 ustawą o reformie podziału administracyjnego zlikwidowano dotychczasowe gminy i gromady tworząc w ich miejsce 22 gromady (w latach późniejszych w dalszym ciągu następowały zmiany obszarów gromad i ich siedzib).
tabela1 tabela2

- w 1972 roku zlikwidowano gromady, a w ich miejsce utworzono 4 gminy.

tabela3

- ustawą z dnia 28 maja 1975 roku o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych zlikwidowano jednostkę administracyjną jaką był powiat, a kraj podzielono na 49 województw. Cztery gminy które tworzyły powiat piski tj. gmina Biała Piska, Orzysz, Pisz i Ruciane Nida znalazły się w województwie suwalskim.

- w 1990 roku powołano urzędy rejonowe; terytorialny zasięg działania Urzędu Rejonowego w Piszu objął te same cztery gminy utworzone w 1972 roku, które przed 1975 rokiem wchodziły w skład Powiatu Piskiego.

- z dniem 1 stycznia 1999 roku cztery gminy: Biała Piska, Orzysz, Pisz i Ruciane Nida utworzyły powiat piski i powróciły do województwa olsztyńskiego.

Mapa Powiatu Piskiego (stan obecny, ze zmianami po 1945 roku)

mapa2

Nie udało ustalić się podstawy prawnej zmian przebiegu granic dla:

- wyłączenia obszaru wsi Koczek i przyłączeniu go do powiatu mrągowskiego, chociaż w tekście rozporządzenia z 1948 roku przyporządkowany jest do powiatu piskiego natomiast w listopadzie 1961 roku zostaje wyłączony z powiatu mrągowskiego i włączony do powiatu szczycieńskiego (1).

- zmian granic w części północnej (okolica Cierzpięt -  bagno Wąż ). Najprawdopodobniej była to zmiana wynikła z powojennej regulacji gruntów i stanów władania mająca na celu „wyprostowanie” granicy (2).

Biorąc pod uwagę fakt, iż zmiany te dotyczyły granic powiatu musiały być przeprowadzone przed wejściem w życie ustawy z 1950 roku.

(3) Obszar miejscowości Nida, położonej nad północno-zachodnim brzegiem Jeziora Nidzkiego, stanowił enklawę powiatu piskiego oddzieloną jeziorem, z pozostałych stron otoczoną gruntami powiatu mrągowskiego. W związku z powyższym w 1946 roku starosta piski zwrócił się z prośbą do Urzędu Wojewódzkiego w Olsztynie o „wyłączenie z powiatu Pisz miejscowości Nida, położonej w zachodniej części powiatu, a wcinającej się klinem w powiat Mrągowo” motywując prośbę „niedostępnym położeniem Nidy dla sprawnego nią administrowania”. Obszar Nidy włączono do gminy Ukta w powiecie mrągowskim. W roku 1954 Nida weszła w skład nowo utworzonej gromady Ruciane, którą w tymże roku wyłączono z powiatu mrągowskiego i włączono do powiatu piskiego, w roku 1957 utworzono z tej gromady osiedle Ruciane, a w latach późniejszych miasto Ruciane-Nidę.

(4) W latach pięćdziesiątych nastąpiła z inicjatywy Wojska Polskiego rozbudowa poligonu Orzysz. Istniejący do 1945 roku obszar poszerzono o grunty okolicznych wsi z terenu powiatu piskiego (wysiedlono osadników i wyburzono Bielice, Falęcin, inne wsie były bezludne od wojny-  Kozłowo, Koty, Głąby, Osranki, Dupki) oraz z terenu powiatu ełckiego, z gromady Klusy (obszar na południe od szosy Orzysz - Ełk z Nadleśnictwa Grądówka wraz z gruntami wyludnionej wsi Lipińskie i częściowo wsi Gorzekały – ludność z Gorzekał wysiedlano do lat 80, a na terenie wsi utworzono Wojskowe Gospodarstwo Rolne). Poligon powiększono o obszar aż po Święcek (na południu) i po Jezioro Lipińskie i Zdedy (na wschodzie).

(5) W roku 1959 wyłączono z powiatu piskiego wsie Kurczątki i Marchewki oraz PGR Dybówko i włączono je do powiatu grajewskiego.

(6) W roku 1968 z gromady Woźnice w powiecie mrągowskim wyłączono część obszaru PGR Kępa (20 ha) i włączono do gromady Dąbrówka w powiecie piskim.

Największe zmiany nastąpiły w roku 1972. Z terytorium powiatu piskiego wyłączono (7) obszary miejscowości Borki, Bzury, Ciernie, Czyprki, Dybowo, Guty Rożyńskie, Jebramki, Kosinowo, Krzywińskie, Nowaki, Olszewo, Rożyńsk Mały, Rożyńsk Wielki, Taczki i Wojtele i włączono je do powiatu grajewskiego, wyłączono również (8) obszar sołectwa Spaliny Małe i włączono je do powiatu szczycieńskiego, (9) włączono natomiast z powiatu mrągowskiego obszary sołectw Gałkowo, Iznota, Ładne Pole, Nowa Ukta, Osiniak, Ukta, Wojnowo, Wólka i Wygryny.

(10) Ostatnią zmianą granic zewnętrznych dawnego powiatu, było włączenie w roku 1976 do obszaru gminy Orzysz sołectw Klusy, Ogródek i Rostki Skomackie z gminy Rożyńsk (były powiat ełcki).

 
 
 
 
Copyright © Remes
Design by : rygielpisz.eu.